Topuk Dikeni: Nedenleri, Belirtileri, Tedavisi Egzersizleri
Topuk dikeni, topuk kemiğinin tabanında plantar fasiyanın yapışma bölgesinde gelişen ve röntgenle saptanan sivri kemik çıkıntısıdır. Eşlik eden plantar fasiit, sabah ilk adımlarda belirginleşen topuk ağrısına ve yürüme güçlüğüne yol açabilir. Topuk dikeni tedavisi; ayakkabı düzenlemesi, plantar fasiya ve aşil germe egzersizleri, tabanlık, fizik tedavi ve ESWT uygulamalarıyla ağrının azaltılmasını hedefler. Enjeksiyon ve cerrahi seçenekleri, şikâyetlerin süresi ve uygulanan tedavilere alınan yanıta göre değerlendirilir.
İçindekiler:
Topuk Dikeni Nedir?
Topuk dikeni, kalkaneus kemiğinin yere basan kısmında görülen ucu sivri kemik çıkıntısıdır. Bu kemik çıkıntısı, ayak arkını oluşturan plantar fasiya dediğimiz bağın topuğa yapışma noktasında olur. Plantar fasiyanın topuğa yapışan uç kısmının kronik inflamatuar süreçle birlikte kalsifikasyonu ile oluşur.
Bu minerallerin birikmesi, zamanla kalsifiye olması sonucu bu bağın yapışma noktası kemikleşir ve sivri bir uç olarak röntgende görülür. Bu sivri kemik çıkıntısı, uzun süre ayakta kalmakla ve sert ayakkabı giymekle ayak tabanında ağrı yapar.
Topuk Dikeni Nedenleri
Topuk dikeni, plantar fasiyanın kronik inflamatuar süreçle kalsifiye olmasıdır. Topuk dikeni aslında radyolojik bir tanıdır. Topuk dikeni görüldüğü zaman hastalarda tiroid, kolesterol, hipertansiyon, insülin direnci ve kullandığı ilaçlar sorgulanır. Bu hastalıklar direkt topuk dikenine neden olur demek doğru değildir. Bu hastalıkların herhangi birisi olmadan da topuk dikeni görülebilir. Sadece bu hastalıklarla birlikte topuk dikeni birlikteliği daha sıktır.
Bunun sebebi, topuk dikeni aslında mikrosirkülasyon bozukluğu, vücudun bu inflamatuar süreci yeterince onaramaması ve topuk çevresi kanlanmanın az olmasıdır. Bu hasta grubunda örneğin aşil tendon sorunları daha sık görülür. Uzun yıllar sert ayakkabı giyilmesi, özellikle iş yeri ayakkabıları, uzun süre tüm gün ayakta çalışılması topuk dikeni oluşumunu hızlandırır.
Bu hastalarda topuk daha erken semptomatik hâle gelir. Özetle topuk dikeni oluşmasının tek bir sebebi yoktur. Etiyolojide genetik, çevresel ve kullanım alışkanlıklarına bağlı multifaktöriyel sebepler sıralanabilir.
Topuk Dikeni Belirtileri
Topuk dikeninde ağrı yeri lokalizasyonu ve karakteri tipiktir. Topuğun tam ortasından hafif iç tarafa doğru, ayak çukurunun bittiği noktada bastırmakla oluşan hassasiyet vardır. Topuk dikeni olan ancak hiç ağrısı olmayan hastalar da mevcuttur. Beraberinde plantar fasiit eşlik ettiği zaman çok ağrılı hâle gelir.
Topuk dikeninin ağrılı hâle gelmesinde en önemli etken, ayakkabı değişiklikleri ya da uzun süre ayakta kalmaktır. Mekanizma olarak topuk cilt altındaki yağlı doku, kemik çıkıntısı tarafından basıya uğrar. Zamanla topuk yağ yastığı incelir. Hastalar akut ağrı atağıyla başvurduğunda ilk aşamada ayakkabı, terlik sorgulaması yapılır.
Topuk dikeninde uzun ayakta kalmanın ciltte oluşturduğu bazı bulgular uzaktan görülebilir. Özellikle topuk medial tarafta ciltte nokta nokta kabarcıklar ya da baloncuk gibi milimetrik kabartılar seçilebilir. Bu, topuğun fazla basınca maruz kaldığını gösterir.
Topuk Dikeni Tedavisi
Topuk Dikeni Tedavisi Basamakları:
- Ayakkabı ve Terlik Modifikasyonu
- Ödem Giderici İlaç, Tablet, Krem, Spreyler
- Plantar Fasiya ve Aşil Germe Egzersizleri
- Tabanlık Kullanımı
- Fizik Tedavi Yöntemleri ve Kinesiyo Bantlar
- Gece Ateli
- ESWT
- RF (Radyofrekans)
- Kortizon İğnesi
- PRP
- Endoskopik veya Açık Cerrahi Yöntemler
Topuk dikeninde çok fazla tedavi seçeneği vardır. En basitten karmaşığa doğru gidilmelidir. Cerrahi yöntemler nadiren gerekir. Topuk dikeni primer tedavisi, altta yatan nedenlerin giderilmesi, ağrıyı artıran faktörlerin modifiye edilmesi, ilaç, egzersizdir. Bunlar işe yaramadığında fizik tedaviye başlanmalıdır. Yukarıda sıralanan tedavi yöntemlerinden sadece ilk 4'ü ile hastaların %95'i başarılı bir şekilde tedavi edilir.
ESWT Yöntemi
ESWT yöntemi, fizik tedavi bölümü tarafından topuk dikeni ve tenisçi dirseğinde sıklıkla uygulanır. Tabanca şeklinde ya da USG probu şeklinde olan aparat topuğa şok dalga verir. Belirli bir frekansta verilen bu şok dalga tedavisi girişimsel bir işlem değildir. Lokal anestezi bile gerekmez. 3-5 seans sonrası başarı oranı %95 üzerindedir.
Halk arasında topuk dikeni kırdırma dense de bu gerçeği yansıtmaz. Verilen dalgalar ödemi azaltır, dolaşımı artırır ve hastalığı tedavi eder. Semptomları ve ağrıyı geçirir ancak topuk dikeni aynı yerinde sabit kalır.
Enjeksiyon Yöntemleri
Topuk dikeninde kortizon iğnesi ya da PRP enjeksiyonu tercih edilir. Ağrılı bir işlem olduğu için hasta basamayacak kadar şiddetli ağrısı varsa yapılır. Kortizon, plantar fasiya yapışma yerindeki ödemi azaltır. Ancak uzun vadede topuk bölgesinde cilt altı yağlı dokunun azalmasına yol açar.
Ayrıca kortizon yapılan hastalarda bir süre ESWT yöntemi yapılamaz. Klinik pratikte çok az tercih etmekle birlikte mecbur kaldığımızda uygulanan bir tedavi yöntemidir. Klinik tecrübeme göre ESWT yaptırmayan hastalarda hasta talep etse bile enjeksiyon uygulamıyoruz. ESWT, kortizon enjeksiyonuna göre yan etkisi daha az olduğu gibi hasta için daha konforludur.
Topuk Dikeni İğnesi
Topuk dikeni iğnesi, lokal anestezi yapılsa bile ağrılı bir işlemdir. İlk işlem esnasında lokal anestezi yapılırken ağrı oluşur. Daha sonra lokal anestezi etkisi geçince ağrı başlar. Mutlaka ağrı kesici ve buz tedavisi uygulanmalıdır. Ağrılı bir işlem olduğu için hastalar korkar. Ağrıdan basamayan, kliniği şiddetli hastada yapılması uygundur.
Tabanlık Kullanımı
Kronik hastalarda tabanlık kullanımı çok yararlıdır. Esnek, yumuşak spor ayakkabı tercih edilirse tabanlığa gerek yoktur. Ancak iş yeri ayakkabısı giymek zorunda olanlar ya da iş gereği esnek, yumuşak ayakkabı giyemeyenler ayakkabı içine tabanlık yaptırmalıdır. Bu tabanlık, ölçü alınarak kişiye özel üretilmiş olmalıdır.
Medikalcilerde bulunan ayak analiz cihazlarının verdiği verilere göre yapılmalıdır. Esnek, yumuşak materyal tercih edilmeli, topuk hafifçe yükseltilmiş olmalıdır. Silikon, yumuşak topukluklar işe yarar ancak çok sık deforme olur ve koku yapar. TSS sigortası olanlar ve ÖSS sigortası olanlar, doktora tabanlık reçetesi yazdırarak tabanlıklarını ücretsiz yaptırabilirler.
Topuk Dikeni Ameliyatı
Topuk dikeni ameliyatı nadir olarak yapılır. Ameliyatsız bütün tedavi seçeneklerine rağmen 1 yıldan uzun süredir şikâyeti olan hastalarda yapılır. Tedavi sıralamasında son seçenektir. Bunun sebebi, hastaların çoğunun ameliyatsız olarak iyileşmesidir. Topuk dikeninde kırma işlemi olmaz.
Halk arasında bilinen topuk dikeni törpüleme veya kırma ameliyatı yoktur. Oraya ayak biyomekaniğini oluşturan bağ yapıştığı için o bölgeye dokunmak kalıcı hasar bırakır. Topuk dikeni ameliyatında plantar fasiya gevşetme yapılır. Bu işlem kapalı kamera yöntemi ile endoskopik olarak yapılabilir veya açık olarak da yapılabilir.
1 cm'lik kesiden ayak çukurunu oluşturan plantar fasiyanın en gergin kısmına parsiyel gevşetme yapılır. Bu sayede plantar fasiyadaki gerginlik ve kontraktür açılır. Hasta daha az plantar fasiit atağı geçirir. Topuk dikeni, ameliyat öncesi röntgendeki hâliyle aynı kalır. Bu ameliyat, topuk dikenini vücuttan yok etmek amacıyla değil, semptomları azaltmak amacıyla yapılır.
Topuk Dikeni Egzersizleri
Topuk dikeninde etkinliği kanıtlanmış en garanti tedavi, plantar fasiya ve aşil germe egzersizleridir. Plantar fasiya bu hastalarda boyu kısalır ve kontrakte olur. Esneme ve germe hareketleri bu kontraktürü açacağı gibi topuğun dolaşımını artırır. Ayak parmakları ile havlu toplanması, ayak tabanında tenis topu yuvarlanması ve buz tedavisi etkilidir.
Ayak tabanında yarım litre PET şişe dondurularak yuvarlama hareketi yapılırsa hem plantar fasiya masajı hem soğuk uygulama aynı anda yapılmış olur. Ayak çukurunda yuvarlama ve esneme hareketi yapılırken buz tedavisi de yapılabilir ancak çorap bu esnada giyilmiş olmalıdır.
Havlu veya pilates lastiği ile ayak tabanının yukarı gerdirilmesi önemlidir. Merdiven veya yükselti kullanılarak topuk boşta kalacak şekilde push-up hareketi yapılması, ayak ön tarafı yükseltiye basılırken topuğun aşağıya esnetilmesi ve aşilin olabildiğince gerdirilmesi en etkili harekettir. Bu hareketler sabah akşam 5-10 dakika yapılmalıdır.
Ne İyi Gelir?
Kendiliğinden Düzelir mi?
Uyandığınızda Ağrı Neden Olur?
Plantar Fasiit ile Farkı Nedir?
Yazar: Doç. Dr. Yakup Alpay
Ortopedi ve Travmatoloji Uzmanı


